دنباله‌دار 3I/ATLAS در نزدیک‌ترین فاصله به خورشید قابل مشاهده نیست، اما نه برای همه!

تاریخ نزدیک‌ترین فاصله به خورشید (Perihelion) این جرم میان‌ستاره‌ای در ۳۰ اکتبر است، زمانی که انتظار می‌رود این دنباله‌دار در فعال‌ترین حالت خود باشد.

دنباله‌دار 3I/ATLAS تنها یک روز تا نقطه‌ی پریهلیون (نزدیک‌ترین فاصله به خورشید) فاصله دارد؛ این زمانی است که انتظار می‌رود فعالیت آن به اوج خود برسد. اگرچه در حال حاضر دنباله‌دار 3I/ATLAS از دید ناظران زمینی پنهان است (زیرا پشت خورشید قرار گرفته)، اما فضاپیماهایی که در نقاط دیگر منظومه شمسی در حال کاوش هستند، این جرم کیهانی را تحت نظر دارند.

پریهلیون دنباله‌دار 3I/ATLAS در تاریخ ۳۰ اکتبر رخ می‌دهد. در این زمان، این مهمان میان‌ستاره‌ای در فاصله‌ی ۱.۳۵ واحد نجومی (معادل ۱۲۵ میلیون مایل یا ۲۰۲ میلیون کیلومتر) از خورشید قرار خواهد گرفت. (یک واحد نجومی میانگین فاصله‌ی زمین تا خورشید است.)

پریهلیون و اوج فعالیت دنباله‌دار

پریهلیون به نقطه‌ای از مدار یک جرم گفته می‌شود که در آن نزدیک‌ترین فاصله را به خورشید دارد. برای دنباله‌دارها که مدارهایی بسیار بیضی‌گون دارند، نزدیک شدن به خورشید می‌تواند یک پدیده‌ی بسیار چشمگیر باشد. با نزدیک شدن دنباله‌دار به خورشید، گرمای فزاینده باعث تصعید (تبدیل مستقیم جامد به گاز) یخ‌های روی سطح آن می‌شود و پدیده‌ی گازدهی آغاز می‌گردد. این فرآیند ابری به نام کما را در اطراف هسته دنباله‌دار ایجاد می‌کند. دنباله‌دارهایی که از نزدیکی خورشید عبور می‌کنند، معمولاً دو دم نیز تشکیل می‌دهند: یک دم غباری و یک دم یونی که از ذرات باردار جدا شده توسط بادهای خورشیدی به وجود می‌آید. این فعالیت‌ها باعث درخشان‌تر شدن و جلب توجه بیشتر دنباله‌دار می‌شود، و در نقطه‌ی پریهلیون، این گازدهی و فعالیت به لحاظ نظری، در فعال‌ترین حالت خود قرار دارد.

3I/ATLAS به عنوان یک جرم میان‌ستاره‌ای، در منظومه شمسی ما گردش نمی‌کند، بلکه صرفاً در حال عبور است. با این حال، مسیر حرکت آن باعث می‌شود ابتدا به خورشید نزدیک شده و سپس دوباره از آن دور شود، به این معنی که این جرم نیز یک نقطه‌ی نزدیک‌ترین فاصله به خورشید (پریهلیون) خواهد داشت.

فضاپیماهایی که دنباله‌دار را رصد می‌کنند

متأسفانه، دنباله‌دار 3I/ATLAS در اواخر سپتامبر وارد مقارنه خورشیدی شد. در این وضعیت، با چرخش به پشت خورشید، در نور خیره‌کننده آن پنهان شد و از دید زمین خارج گشت. این دنباله‌دار تا اواخر نوامبر یا اوایل دسامبر دوباره در آسمان صبحگاهی زمین ظاهر نخواهد شد. در نتیجه، تلسکوپ‌های زمینی، تلسکوپ‌های در مدار زمین، یا تلسکوپ‌هایی که در نقطه‌ی لاگرانژ L2 (یک نقطه پایدار گرانشی در سمت دیگر زمین از خورشید) قرار دارند، دیدن 3I/ATLAS را در زمان پریهلیون از دست خواهند داد.

با این حال، جای نگرانی نیست؛ ما مجموعه‌ای از فضاپیماها را در حال کاوش در منظومه شمسی داریم که زاویه‌ی دید به مراتب بهتری نسبت به زمین خواهند داشت. برای مثال، ناوگان کوچک فضاپیماهای مستقر در مریخ در حال حاضر نیمکره‌ای از خورشید را مشاهده می‌کنند که 3I/ATLAS در حال گردش به دور آن است. در واقع، مأموریت‌های مریخ‌نورد ما در تاریخ ۳ اکتبر، زمانی که این دنباله‌دار در نزدیک‌ترین فاصله (۰.۱۹ واحد نجومی یا ۲۸.۴ میلیون کیلومتر) از مریخ قرار داشت، یک “جایگاه ویژه” برای رصد داشتند.

سایر فضاپیماهایی که قادر به تماشای 3I/ATLAS در پریهلیون خواهند بود، عبارتند از: مأموریت سایکی (Psyche) ناسا به سمت سیارکی به همین نام، و مأموریت لوسی (Lucy) به سمت سیارک‌های تروجان مشتری. در همین حین، کاوشگر JUICE آژانس فضایی اروپا که اخیراً یک مانور کمکی در نزدیکی زهره (Venus) انجام داده، در مسیر خود به سمت سیستم مشتری، نزدیک‌ترین فاصله را با این دنباله‌دار خواهد داشت. البته متأسفانه، به دلیل استفاده از آنتن اصلی JUICE به عنوان سپر حرارتی برای محافظت از ابزارهای علمی، این کاوشگر تا فوریه سال آینده قادر به ارسال داده‌های رصدی خود از 3I/ATLAS به زمین نخواهد بود.

چرا 3I/ATLAS اهمیت دارد؟

دانشمندان بیش از همه به مطالعه‌ی ترکیب شیمیایی دنباله‌دار در زمان پریهلیون علاقه‌مند هستند، زیرا گازها و غبارهایی که از دنباله‌دار ساطع می‌شوند، ترکیب آن را آشکار می‌سازند. ستاره‌شناسان پیش از این کشف کرده‌اند که 3I/ATLAS در مقایسه با دنباله‌دارهای معمولی منظومه شمسی، حاوی دی‌اکسید کربن بیشتری و فراوانی بالاتری از نیکل است. این تفاوت‌ها، ترکیب شیمیایی سحابی مولکولی را که بیش از هفت میلیارد سال پیش باعث پیدایش این دنباله‌دار و سیستم ستاره‌ای خانه‌اش شده، آشکار می‌سازند. این امر به ستاره‌شناسان اجازه می‌دهد تا مقایسه‌های مستقیمی بین شیمی منظومه شمسی ما و خانه‌ی اصلی 3I/ATLAS انجام دهند. در پریهلیون، مولکول‌های بیشتری ممکن است آشکار شوند: تا کنون کمبود آهن مشاهده شده است، اما آیا در زمان پریهلیون انتشار آهن از این دنباله‌دار افزایش خواهد یافت؟

زمانی که دنباله‌دار 3I/ATLAS در اواخر نوامبر از پشت خورشید دوباره ظاهر شود، ممکن است همچنان فعال باشد (دنباله‌دارها همیشه غیرقابل پیش‌بینی هستند)، اما با توجه به فاصله‌اش از زمین، انتظار می‌رود کم‌نور و در حدود قدر ۱۲ باشد. با این حال، برای تصویربرداران نجومی و کاربران تلسکوپ‌های هوشمند، گرفتن تصاویر آن ممکن خواهد بود و البته رصد آن برای تلسکوپ‌هایی مانند هابل و جیمز وب آسان خواهد بود.